Het weer in de stad


Kent u de verraderlijke wind die langs hoge gebouwen of op verlaten pleinen waait? Of de warme zomernachten in de stad waarin u vanwege de hoge temperaturen niet kunt slapen? In de stad is het weer vaak anders dan op het platteland en dat is niet altijd positief. Het goede nieuws is dat slimme stedenbouwkundige en landschapsontwerpen het stadsklimaat ten gunste kunnen be´nvloeden. Sanda Lenzholzer, landschapsarchitecte, stedenbouwkundige en universitair docent aan de Wageningen University, schreef hierover het boek ‘Het weer in de stad.’


Wat is eigenlijk een stadsklimaat? Sanda Lenzholzer legt uit: “Landschappen hebben verschillende karakteristieken. Zo is een woestijn anders dan een bos. Je kunt de stad zien als een steenwoestijn. De grond is verzegeld met stenen die heel veel zonstraling opslaan en warmtestraling afgeven. De stad slaat dus warmte op en geeft deze vooral ’s nachts af.” Dit verklaart waarom de zomerse nachttemperaturen in de stad zo kunnen verschillen met die in andere groenere landschappen. Het verschil kan wel oplopen tot 10 ░C. Door de opwarming van de aarde zal dit verschijnsel hoogstwaarschijnlijk alleen maar verergeren.

Wind en hitte
Niet alleen de temperatuur in de stad verschilt van de omliggende gebieden, ook de wind is anders in de stad. “Hoge gebouwen buigen windstromingen af. In feite halen deze gebouwen wind van boven naar beneden tot op het voetgangersniveau. Hierdoor ontstaan er problemen met te sterke wind aan de voet van hoge gebouwen, bij hoeken en passages”, legt Lenzholzer uit. Het is het belangrijk dat er in het ontwerp rekening wordt gehouden met het windklimaat in openbare ruimten, zodat mensen niet van hun fiets worden geblazen en prettig op terrasjes kunnen zitten.”

Welke gevolgen een stadsklimaat kan hebben, blijkt onder meer tijdens zomerse hittegolven. Naast een afnemende arbeidsproductiviteit, kampen kwetsbare groepen door de hitte met gezondheidsproblemen. Soms zelfs met de dood tot gevolg! Ondanks al deze negatieve gevolgen loopt Nederland nog niet hard als het gaat om het be´nvloeden van het stadsklimaat. “Een NEN-norm geeft wel richtlijnen over het voorkˇmen van windoverlast, maar het opvolgen van deze richtlijnen is niet verplicht. Hoewel de laatste tien jaar meer belangstelling komt voor het stadsklimaat en steeds meer gemeenten hitteplannen maken, lopen andere landen mijlenver voor.”

Stadsklimaat in kaart
In haar boek ‘Het weer in de stad’ beschrijft Lenzholzer op toegankelijke wijze hoe stedenbouwkundigen, landschapsarchitecten en andere ontwerpers het stadsklimaat kunnen be´nvloeden. “Mijn boodschap aan ‘makers van de stad’ is: probeer de basics van het stadsklimaat onder de knie te krijgen. Hierbij is one size fits all niet aan de orde”, aldus Lenzholzer. Voordat een stad kan worden aangepast op basis van het klimaat moet het stadsklimaat en al haar klimatopen (omgevingen met dezelfde microklimaatkarakteristieken) in kaart worden gebracht. Bij het analyseren van het stadsklimaat wordt onder andere gekeken naar de windprobleemgebieden en seizoensgebonden windrichtingen. Maar ook: hoeveel water en groen is er aanwezig in de stad? Hoe worden de microklimaten gebruikt en ervaren door de gebruikers?

Invloed op het weer in de stad
Als er eenmaal een duidelijk beeld is gevormd van het klimaat heeft de ontwerper een heel arsenaal aan mogelijkheden om het weer in de stad te be´nvloeden. Bijvoorbeeld: voor het creŰren van schaduw kunnen overdekte ruimtes onder gebouwen, arcades, luifels of pergola’s worden ontworpen. Door bij daken, gevels en bestrating te kiezen voor materialen die zonlicht beter weerkaatsen wordt voorkomen dat gebouwen warmte vasthouden. Zo kunnen groene gevels, watervallen, fonteinen, tuinen, boombeplanting en besprenkeling van straten bijdragen aan een oplossing voor het hitteprobleem. Om de ongewenste sterke wind in de stad het hoofd te bieden, kunnen ontwerpers onder andere kiezen voor windbescherming bij hoge gebouwen, het laten verspringen van straten of het anders oriŰnteren van gebouwen.

Stadsklimaat en VAC-advies
Ook Adviescommissies Wonen kunnen hun steentje bijdragen aan een beter stadsklimaat. Lenzholzer: “De commissies kunnen bij hun gemeenten aandringen op het uitvoeren van een studie naar het stadsklimaat. Het is belangrijk dat er meer bewustzijn rond dit thema wordt ontwikkeld. Het is ook een idee om de gemeente aan te raden in zee te gaan met stedenbouwers en/of landschapsarchitecten die verstand hebben van het stadsklimaat.”

Stadsklimaatboom
Wat betreft bewustwording over het stadsklimaat moet er in Nederland nog een flinke slag gemaakt worden. Half september werd daarom in Arnhem de allereerste stadsklimaatboom feestelijk ingewijd. De boom is voorzien van een kunstwerk dat op het belang van bomen voor het stadsklimaat wijst. Een wereldprimeur volgens Lenzholzer: “Een boom in de stad is goud waard! Hij geeft luwte en tempert de warmte in de stad.” De gemeente Arnhem heeft een hittekaart gemaakt, waarop precies te zien is waar de warme wijken zijn. De stadsklimaatboom heeft in ÚÚn van deze warme wijken een plaatsje gekregen. Gekoppeld aan de inwijding was er een mini-symposium georganiseerd over wat bewoners zelf kunnen doen aan het verbeteren van hun stadsklimaat.

Meer informatie

  • De publicatie ‘Het weer in de stad – Hoe ontwerp het stadsklimaat bepaalt’ van Sanda Lenzholzer kunt u onder meer bestellen via NAi boekverkopers.
  • Voor de Open Universiteit is Lenzholzer momenteel bezig met het ontwikkelen van een module over stadsklimaat. Naar verwachting zal deze module over een half jaar worden aangeboden. Te zijner tijd kunt u meer informatie over deze module vinden op www.ou.nl.

Fotografie: Han Koppers

VAC-advies aanvragen

Gemeenten, corporaties, projectontwikkelaars, maar ook particulieren kunnen hun bouwplannen en omgevingsplannen door een adviescommissie laten toetsen op gebruikskwaliteit.

Lees meer >